تصاویر و یادها و یاد بودها

۳. نقد اقتصادی و اجتماعی این باور

از دید اقتصاددانان سکولار یا جامعه‌شناسان دین:

نظریه مهدی‌گرایی ممکن است به تعویق عدالت اقتصادی واقعی منجر شود؛ چون مردم انتظار دارند عدالت از بالا (ظهور منجی) بیاید.

دیدگاه سرمایه‌داری لیبرال می‌گوید عدالت در اقتصاد فقط از راه رقابت و بازار آزاد شکل می‌گیرد، نه از مداخلهٔ یک منجی یا حکومت قدسی.

نظریات مارکس و دورکیم، دین را بازتاب ساختار اقتصادی می‌دانند؛ لذا عدالت مهدوی را نمادِ اعتراض به نابرابری‌های عصر عباسی و فقر تاریخی شیعیان تفسیر می‌کنند.

در برابر، کلام شیعی می‌گوید:

باور به منجی، مکانیسم «انتظار عدالت مطلوب» است نه «فرار از اصلاح»؛ یعنی جامعهٔ مؤمن، بر پایهٔ این امید، باید مقدمات ظهور را از طریق عدالت‌طلبی فراهم کند.

۴. جمع‌بندی

می‌توانیم گام بعدی را به بررسی منطق رجعت و قیام نهایی اختصاص دهیم — یعنی چگونه این ساختار «انتظار + ظهور» از منظر فلسفه تاریخ نوید پیروزی نهایی خیر بر شر را می‌دهد و چه رابطه‌ای با نظریه‌های مدرن عدالت مانند راولز و نوزیک دارد.

آیا می‌خواهی آن مسیر را ادامه دهیم؟