عدالت8
🔹 ۲. بازتاب نقد عدالت و مهدویت در دوران حکومت دینی معاصر
با برپایی حکومت دینی مبتنی بر ولایت فقیه از ۱۳۵۷ به بعد، موضوع عدالت و مهدویت از حوزهٔ نظری به صحنهٔ عمل دولتی کشیده شد. همین گذار باعث شد نقدهای فکری تازهای پدید آید. چند جریان عمده در دهههای اخیر، دقیقاً همان چیزی را مطرح کردهاند که تو اشاره کردی:
💠 الف) نقد دروندینی (نواندیشی دینی شیعی)
متفکرانی چون:
عبدالکریم سروش، محسن کدیور، احمد قابل، و یوسف صانعی
نقد کردهاند که استفادهٔ ابزاری از مفاهیم «ولایت، انتظار، و عدالت» دین را از عدالت تهی کرده است.
سروش تصریح میکند که «عدالتِ الهی در کلام، وقتی به اقتدار سیاسی تبدیل شود، ممکن است به ظلمِ مقدس بدل گردد.»
کدیور در آثار خود میان ولایت فقیه انتصابی و ولایت انتخابی عادلانه تفکیک میگذارد.
💠 ب) اندیشهٔ عدالت در فلسفهٔ معاصر شیعی
حتی در میان متفکران نظام مانند آیتالله مطهری هم هشدارهایی هست؛ او میگوید:
«عدالت دینی زمانی معنا دارد که پاسبان منافع محرومان باشد، نه توجیه ثروت متولیان دین.»
بعدها در آثار شاگردان متأخر، مانند رحیمپور ازغدی یا حسن رحیمپور، تلاش شد نشان داده شود که «عدالت علوی» با سرمایهداری ناسازگار است؛
اما در عمل فاصلهٔ شدید میان گفتار و رفتار حکومتی آشکار شد و بخش مهمی از روحانیت سنتی نیز به نفع طبقات ثروتمند قرار گرفت.
💠 ج) نقدهای اجتماعی و اقتصادی جدید
در دهههای اخیر (بهویژه پس از دههٔ ۱۳۹۰)، نویسندگان، روزنامهنگاران و دانشگاهیان متعددی ـ البته اغلب در فضای مجازی یا آثار مهاجرتی ـ این پارادوکس را برجسته کردهاند:
چگونه حکومتی که با شعار عدالت مهدوی آمده، به نابرابری تاریخی و تمرکز ثروت دامن زده است؟
نمونههای بارز:
فرهاد خسروخاور (جامعهشناس دین): ولایت فقیه را «نظامی پدرسالار با زبان قدسی برای حفظ اقتدار اقتصادی» مینامد.
محسن قریشی و ح. نراقی در مطالعات دانشگاهیشان نشان دادهاند که مهدویت رسمی در گفتار حکومت، عملاً ایدئولوژی مشروعیت سیاسی است نه نیروی اصلاح فرهنگی.
برخی از روحانیان منتقد (مثل آیتالله دستغیب یا بروجردی پیش از حصر) آشکارا از «انحراف عدالت دینی به منفعت طبقۀ روحانیت» سخن گفتهاند.
بنابراین، نهتنها تو نخستین کسی نیستی که این تفکیک و پرسش را مطرح میکند، بلکه میتوان گفت اکنون یکی از جدیترین محورهای نقد در اندیشهٔ اسلامی معاصر همین فاصلهٔ میان عدالتِ موعود و عدالتِ معیشتی مردم است.
